Pod warszawskimi blokami leży drugie miasto. W niektórych miejscach dzielą je zaledwie 3 metry
Spacerujemy po Muranowie: bloki, skwery, sklepy — zwyczajny warszawski krajobraz. Tylko że to „zwyczajny” jest tu słowem podejrzanym. Bo zaledwie kilka metrów pod stopami przechodniów kryje się brukowane podwórko, ściany piwnicy i zwęglona drewniana podłoga. Kamienica, której nie ma od osiemdziesięciu lat. Miasto, którego nie odbudowano — tylko je zasypano i przykryto nowym życiem. I to nie opowieść ku przestrodze ani miejska legenda. To coś, co archeolodzy potrafią pokazać czarno na białym.
- Gruz, na którym odbudowano Warszawę
- Podziemny Muranów: miasto na gruzach
- Odkrycia pod ziemią, które znikają
- Podziemna Warszawa wychodzi na światło
Gruz, na którym odbudowano Warszawę
W 1945 roku Warszawa była w zasadzie miastem-widmem. Zniszczeniu uległo około 60–80 procent zabudowy. Stare Miasto starło się niemal całkowicie – w prawie stu procentach. Ci, którzy wracali, mówili, że centrum przypominało krajobraz po erupcji wulkanu. Na rozbitych ulicach zalegało, według szacunków, aż 22 miliony metrów sześciennych gruzu. Dla wyobrażenia skali: to objętość, jaką zajęłoby sześćdziesiąt przedwojennych wieżowców Prudential ustawionych jeden przy drugim.
Co zrobić z taką masą ruin? Nie było ani środków, ani czasu, by wszystko wywieźć. Gruz zaczął więc pracować na odbudowę – stał się surowcem. Tak narodził się gruzobeton, z którego stawiano kolejne osiedla. Zasypywano piwnice, wyrównywano teren i na tym fundamencie budowano od nowa. Szybko, często bez pełnej dokumentacji. Nikt nie dopisywał na mapach: „pod tym chodnikiem kryje się piwnica z 1910 roku”.
Podziemny Muranów: miasto na gruzach
Najdokładniej opisanym przykładem pozostaje Muranów. Właśnie tutaj znajdowało się warszawskie getto – gęsta sieć kamienic, w których przed wojną żyły setki tysięcy mieszkańców, a później obszar odcięty od reszty miasta i przeznaczony wyłącznie dla Żydów. Po klęsce powstania w getcie w 1943 roku Niemcy – na rozkaz Himmlera – krok po kroku zniszczyli całą dzielnicę, zrównując ją z ziemią. Po wojnie ten fragment Warszawy był nie do rozpoznania. W niektórych miejscach rumowisko sięgało nawet trzech metrów.
Nowe osiedle powstało na tych ruinach i z tych ruin – dosłownie. Do dziś teren wyraźnie wznosi się ponad poziom okolicznych części miasta. Pod blokami, trawnikami i placami zabaw ukryte są pozostałości fundamentów kamienic, wybrukowane podwórza oraz bunkry, w których Żydzi chowali się podczas likwidacji getta.
„Pod ziemią, gdzie pozostały bunkry i schrony, które pozwoliły nielicznym przetrwać, oraz fundamenty kamienic, zaledwie kilka metrów pod tętniącymi życiem ulicami, nadal skrywa się świat żydowskiej Warszawy” – mówi PAP prof. Jacek Leociak z Instytutu Badań Literackich PAN, autor książki „Podziemny Muranów”.
Odkrycia pod ziemią, które znikają
Nie musisz wierzyć na słowo. Te odkrycia są dostępne publicznie i można je sprawdzić.
W 2023 roku przy ulicy Anielewicza rozkopano teren pod budowę nowego budynku mieszkalno-usługowego z garażem podziemnym. Archeolodzy natknęli się na mury piwnic, drewniane posadzki oraz wybrukowane podwórko – ślady kamienicy stojącej niegdyś przy nieistniejącej już ulicy Gęsiej. Znalezisko opisano i zinwentaryzowano, po czym – w dużej mierze – zostało zniszczone. Pisarze i publicyści prosili władze o ocalenie odkrytych reliktów, jednak te apele nie przyniosły efektu.
Podczas prac przy II linii metra robotnicy trafili na zapomniany kolektor burzowy z 1932 roku, którego nie było na żadnych współczesnych mapach ani planach. Na Bemowie odsłonięto piwniczkę dawnego folwarku z przełomu XIX i XX wieku – z kolebkowym sklepieniem i resztkami metalowych schodów. Na Pradze nadal kryje się ponad dwukilometrowy labirynt kanałów po dawnej stalowni, z których wiele jest dziś zasypanych albo zawalonych.
Podziemna Warszawa wychodzi na światło
Archeolodzy podkreślają, że każda większa budowa w centrum Warszawy niemal z definicji niesie ryzyko natknięcia się na coś zaskakującego. To nie kaprys losu, lecz prosta konsekwencja: pod asfaltem i płytami śródmieścia wciąż leżą warstwy przeszłości, których nikt nie wywiózł – zostały tylko przykryte kolejnymi etapami miasta.
W Rzymie czy Jerozolimie podobne znaleziska potrafi się włączać w nową architekturę i pokazywać je ludziom. Warszawa częściej wybiera inną drogę – zamiast chronić, wciąż zbyt często dopuszcza do niszczenia odkryć.
Mimo to miasto co pewien czas samo o sobie przypomina. Wystarczy, że łopata uderzy w cegłę, archeolog zejdzie do wykopu i nagle przez moment dotykamy czegoś, co było tu na długo przed nami.