Czy Polska jest gotowa na życie bez gotówki? Seniorzy w tarapatach!
Brak dostępu do finansów i technologii wśród osób starszych staje się rosnącym wyzwaniem społecznym, które nasila się w ostatnich latach. Z jednej strony obserwujemy dynamiczny rozwój bankowości cyfrowej i zmniejszenie dostępności gotówki, z drugiej strony osoby starsze są coraz bardziej zagrożone wykluczeniem. W 2024 roku Narodowy Bank Polski zapowiedział usunięcie 1 200 bankomatów, co może dodatkowo skomplikować codzienne funkcjonowanie seniorów.
- Likwidacja bankomatów: wyzwania dla seniorów
- Wyzwania cyfryzacji dla starszych pokoleń
- Wpływ likwidacji bankomatów na seniorów
- Znaczenie gotówki w erze cyfryzacji
- Edukacja i wsparcie w dobie cyfryzacji
- Edukacja i innowacje przeciw cyfrowemu wykluczeniu
Likwidacja bankomatów: wyzwania dla seniorów
W 2023 roku Polska mogła się pochwalić rozwiniętą siecią bankomatów – ich ilość przekroczyła 20 650, co oznaczało, że 98,4% mieszkańców miało dostęp do bankomatu lub placówki banku w promieniu 10 km. Jednak w 2024 roku Narodowy Bank Polski zapowiedział usunięcie 1 200 bankomatów. To znaczący cios dla dostępności gotówki, zwłaszcza na terenach wiejskich i w mniejszych miejscowościach, gdzie możliwości są ograniczone.
Dla starszych osób, które często wybierają gotówkę jako główną formę płatności oraz z powodów wygody, likwidacja bankomatów stanowi realne wyzwanie. Ma to szczególne znaczenie w przypadku seniorów z ograniczeniami w poruszaniu się, którzy mogą mieć problem z dotarciem do bardziej oddalonego bankomatu. Wykluczenie w tym aspekcie jest widoczne: seniorzy tracą dostęp do pieniędzy, są zmuszeni planować większe wypłaty, a ich zależność od innych – np. rodziny, dostawców – rośnie.
Wyzwania cyfryzacji dla starszych pokoleń
Pandemia zwiększyła tempo cyfryzacji usług finansowych, ale nie wszyscy seniorzy skorzystali z tych udogodnień. Wielu z nich uważa, że opanowanie bankowości internetowej pochłania zbyt wiele czasu, a także boją się podejmować decyzje finansowe przez internet. Obawy seniorów mają więc charakter psychologiczny – brak zaufania, strach przed utratą danych lub oszustwem skutecznie odstrasza ich od technologii.
Istotna jest również bariera edukacyjna. Zgodnie z raportem bankowym jedynie 2% osób w wieku 55–64 lat uczestniczyło w kursach komputerowych w 2021 roku. To wynik znacznie odbiegający od standardów unijnych, które przewidują przeszkolenie co najmniej 15% populacji w zakresie nowych technologii. Bez wsparcia i edukacji cyfrowej starsze osoby coraz częściej zostają w tyle, co prowadzi do wykluczenia z usług, które dla młodszych pokoleń stają się normą.
Wpływ likwidacji bankomatów na seniorów
Usunięcie bankomatów najbardziej wpływa na osoby, które nie korzystają z bankowości online ani mobilnej. Zgodnie z danymi NBP około 9% Polaków nadal nie używa usług internetowych. Ta grupa składa się głównie z osób starszych oraz mieszkańców obszarów wiejskich, którzy nie mają dostępu do nowoczesnych technologii. Dla nich bankomat bywa jedynym sposobem na przeprowadzenie podstawowych transakcji – wypłat lub na przykład wpłat gotówki.
Zmniejszenie liczby fizycznych urządzeń zwiększa ryzyko wykluczenia finansowego – starsze osoby mogą napotykać trudności przy robieniu zakupów, płatnościach za usługi czy konieczności pokrycia wydatków z góry. Ponadto brak bankomatu może zmusić do korzystania z płatności elektronicznych, co dla wielu seniorów wiąże się z niepewnością lub brakiem umiejętności. To błędne koło: mniej bankomatów → większy nacisk na cyfryzację → większy strach i wykluczenie osób starszych.
Znaczenie gotówki w erze cyfryzacji
Fizyczna postać pieniądza pełni istotną funkcję w zapobieganiu finansowemu i cyfrowemu wykluczeniu. Umożliwia bezpośrednie, dyskretne i natychmiastowe transakcje, bez potrzeby korzystania z technologii. Dla organizacji społecznych, osób starszych czy niepełnosprawnych bywa to jedyny sposób uczestnictwa w gospodarce.
Dodatkowo, gotówka jest narzędziem autonomii – to łatwa i zrozumiała metoda rozliczania, niewymagająca umiejętności technicznych ani zabezpieczeń. Dla starszych osób, które często cenią sobie niezależność, utrata dostępu do gotówki może oznaczać utratę poczucia wolności i samodzielności.
Edukacja i wsparcie w dobie cyfryzacji
By zmniejszyć skutki usuwania bankomatów oraz rosnącego cyfrowego podziału, niezbędne są inicjatywy edukacyjne. Instytucje finansowe muszą oferować bezpłatne kursy i wsparcie (dla seniorów oraz innych zagrożonych grup), używając prostych i łatwych w użyciu narzędzi oraz zrozumiałego języka komunikacji.
Co więcej, w obszarach, gdzie dostępność bankomatów spada, banki i instytucje mogą wprowadzać przenośne bankomaty, obsługę przez pocztę lub miejsca, w których starsi ludzie mogą wypłacać pieniądze. Warto również rozważyć współpracę banków spółdzielczych i lokalnych władz, które będą promować „gotówkowe punkty wsparcia”, a także zachęcać władze miejscowe do kooperacji. Takie działania są już podejmowane na forum FTBS 2025, gdzie podkreślano rolę banków spółdzielczych w rejonach zagrożonych cyfrowym wykluczeniem.
Edukacja i innowacje przeciw cyfrowemu wykluczeniu
Aby zmniejszyć skutki zamykania bankomatów oraz rosnącego podziału cyfrowego, niezbędne są działania edukacyjne. Instytucje finansowe powinny oferować bezpłatne szkolenia i wsparcie (dla osób starszych oraz innych grup zagrożonych), stosując proste i zrozumiałe narzędzia oraz jasny język komunikacji.
Ponadto, w miejscach, gdzie liczba bankomatów maleje, banki i instytucje mogą wprowadzać mobilne bankomaty, obsługę za pośrednictwem poczty czy punkty, w których starsi ludzie mogą wypłacać pieniądze. Warto także zastanowić się nad wspólnymi projektami banków spółdzielczych i lokalnych władz, które będą promować „gotówkowe punkty wsparcia”, oraz zachęcać samorządy do kooperacji. Takie działania już pojawiają się w ramach FTBS 2025, gdzie podkreślano istotną rolę banków spółdzielczych w obszarach narażonych na cyfrowe wykluczenie.